रयत शिक्षण संस्था

महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक व सामाजिक इतिहासात रयत शिक्षण संस्थेचे स्थान अनन्यसाधारण आणि प्रेरणादायी आहे. पद्मभूषण डॉ. कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी ४ ऑक्टोबर १९१९ रोजी काले येथे संस्थेची स्थापना केली. ग्रामीण भागातील शेतकरी, शेतमजूर, कामगार आणि वंचित समाज घटकांतील मुलांना शिक्षणाची संधी मिळावी, हा त्यामागील मुख्य उद्देश होता, "कमवा आणि शिका" (Earn and Learn) ही संकल्पना प्रत्यक्षात आणून शिक्षण सर्वसामान्यांच्या दारी नेण्याचे महान कार्य कर्मवीरांनी केले.

सुरुवातीच्या काळात आर्थिक साधनांची कमतरता, सामाजिक विरोध आणि जातीय अडथळे असूनही कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी जिद्दीने कार्य चालू ठेवले. त्यांनी विद्यार्थ्यांना श्रमाच्या माध्यमातून शिक्षणाची संधी दिली. विद्यार्थी शेतात, वसतिगृहात किंवा इतर कामांमध्ये श्रम करून स्वतःच्या शिक्षणाचा खर्च भागवत असत. या प्रयोगामुळे शिक्षणात स्वावलंबन, श्रमसंस्कार आणि सामाजिक समता यांचा संगम घडून आला.

रयत शिक्षण संस्थेने ग्रामीण समाजजीवनात शिक्षणाचा व्यापक प्रसार केला. प्राथमिक शिक्षणापासून महाविद्यालयांपर्यंत विविध स्तरांवरील शैक्षणिक शाखा उभारून शिक्षणाचा विस्तार केला. विशेषतः मुलींच्या शिक्षणासाठी स्वतंत्र शाळा व वसतिगृहे सुरू करून स्त्रीशिक्षणाला चालना दिली. सामाजिक समतेचा पुरस्कार करताना सर्व जातिधर्मांतील विद्यार्थ्यांना समान संधी देण्याची परंपरा संस्थेने जोपासली. संस्थेचे सकारात्मक शैक्षणिक प्रयोग अनेक दृष्टीने उल्लेखनीय आहे. “कमवा आणि शिका” या योजनेस आज आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता प्राप्त झाली आहे. याशिवाय, ग्रामीण भागात निवासी शाळा, शेतकरी व कामगारांच्या मुलांसाठी विशेष वसतिगृहे, आणि विद्यार्थ्यांमध्ये श्रमप्रतिष्ठेची भावना निर्माण करणारे उपक्रम राबविले गेले. शैक्षणिक गुणवत्तेसाठी शिक्षक प्रशिक्षण, अभ्यासक्रमातील नावीन्य, तसेच सामाजिक मूल्यांवर आधारित शिक्षण यावर संस्थेने भर दिला आहे.

स्वातंत्र्योत्तर काळात संस्थेने उच्च शिक्षण क्षेत्रातही पाऊल टाकले. कला, वाणिज्य, विज्ञान, अभियांत्रिकी, कृषी, कायदा, व्यवस्थापन, शिक्षण अशा विविध शाखांमध्ये महाविद्यालये सुरू करून ग्रामीण युवकांना उच्च शिक्षणाची दारे खुली केली. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर, संशोधनाला प्रोत्साहन, तसेच स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शन केंद्रे सुरू करून विद्यार्थ्यांना व्यापक संधी उपलब्ध करून दिल्या आहेत. उच्च शिक्षण क्षेत्रात राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकनामध्ये अनेक महाविद्यालयांना सर्वोत्कृष्ट मानांकने प्राप्त झाली आहेत. याशिवाय संस्थेने कर्मवीरांच्याच नावाने कर्मवीर भाऊराव पाटील विद्यापीठ, साताराची स्थापना करून विद्यार्थ्यांसाठी ज्ञानाचे नवे दालन खुले केले आहे. रयत शिक्षण संस्था ही केवळ शैक्षणिक संस्था नसून एक सामाजिक चळवळ आहे. तिने ग्रामीण महाराष्ट्रात शिक्षणाचा दीप प्रज्वलित करून लाखो विद्यार्थ्यांचे जीवन उजळवले आहे. समता, स्वावलंबन, स्वाभिमान आणि सामाजिक न्याय या मूल्यांवर आधारित संस्थेचे कार्य प्रेरणादायी आहे. शतकाहून अधिक काळाच्या या प्रवासात संस्थेने शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजपरिवर्तन घडवून आणण्याचे कार्य अखंडपणे सुरू ठेवले आहे.

"शिक्षण हे समाज परिवर्तनाचे एकमेव साधन आहे हे जाणून पद्मभूषण डॉ.कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी काले, ता. कराड येथे भरलेल्या सत्यशोधक समाजाच्या परिषदेमध्ये रयत शिक्षण संस्था स्थापन करण्याची घोषणा केली आणि ४ ऑक्टोबर १९१९ मध्ये संस्थेची स्थापना झाली."

१९२४ मध्ये संस्थेचे सातारा येथे स्थलांतर करण्यात आले. एक हरिजन विद्यार्थी घेऊन अण्णांनी वसतिगृह सुरू केले. पुढे रयत शिक्षण संस्थेच्या शिक्षण कार्यास त्यांनी वाहून घेतले. स्थानिक लोकांच्या गरजेतून आणि रयत शिक्षण संस्थेच्या सहकार्यातून कर्मवीरांच्या प्रेरणेने शिक्षण प्रसाराचे कार्य संख्यात्मकदृष्ट्या आणि गुणात्मकदृष्ट्या ही गेली १०६ वर्षे सातत्याने वृद्धिंगत होत आले आहे.

१९१९ साली लावलेल्या ज्ञानरोपट्याचे आज एका प्रचंड वटवृक्षात रूपांतर झाले आहे. महाराष्ट्राच्या १५ आणि कर्नाटक राज्यातील ०१ अशा १६ जिल्ह्यांमध्ये पूर्व प्राथमिक शिक्षणापासून विद्यापीठीय शिक्षणापर्यंत प्राथमिक, माध्यमिक, महाविद्यालय, वसतिगृहे, आश्रमशाळा अशा एकूण ७४४ शाखांमध्ये ४,१८,९११ विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत. तर ११७५९ सेवक शिक्षण प्रसाराचे पवित्र कार्य करीत आहेत. रयत शिक्षण संस्था ही खऱ्या अर्थाने महाराष्ट्रासह कर्नाटक राज्यात शिक्षणातून समाज परिवर्तनाचे ऐतिहासिक काम करीत आहे.